Czego szukasz, przyjacielu?

Antoni Janas urodził się jako piąte dziecko Antoniego i Konstancji z domu Zabłockiej, pochodzącej ze zubożałej rodziny szlacheckiej. Rodzina Janasów mieszkała w przysiółku Kosmale, należącym do parafii Kraszewice, w ówczesnym powiecie wieluńskim. Utrzymywali się z niewielkiego gospodarstwa rolnego. Świadomi ograniczonych możliwości materialnych, rodzice postanowili przeznaczyć środki ze sprzedaży lasu serwitutowego na edukację dwóch synów – Władysława i Antoniego.
Antoni rozpoczął naukę w siedmioklasowej szkole powszechnej w Klonowej, a następnie kontynuował ją w Męskim Seminarium Nauczycielskim w Łowiczu, gdzie ukończył dwa kursy w 1921 roku, choć nie uzyskał świadectwa ukończenia. W latach 1919–1923 pracował w drukarni i introligatorni księdza Aleksandra Brzezińskiego w Sieradzu, który znany był z udzielania pomocy ludziom z niższych warstw społecznych.
W latach 1923–1926 odbył obowiązkową służbę wojskową jako kapral i instruktor w 4 Pułku Strzelców Konnych w Płocku. W 1924 roku przeszedł sześciomiesięczne szkolenie doskonalące dla podoficerów.
Pod koniec lat 20. ożenił się z Eleonorą Kuźmicką (ur. 1911), z którą miał syna Jerzego Adama (ur. 9 lipca 1931 r.). W 1929 roku podjął pracę jako starszy posterunkowy w Służbie Śledczej Policji Państwowej. Mieszkając wówczas w Wołkowysku, otrzymywał miesięczny żołd w wysokości 120 zł.
Tragiczne wydarzenia osobiste naznaczyły jego życie – w 1935 roku zmarła żona Eleonora, a ich kilkuletni syn wychowywany był później przez opiekunki. 13 września 1938 roku zmarła matka Antoniego, Konstancja, pochowana w Czajkowie obok męża Antoniego seniora, zmarłego 1 stycznia 1928 r.
Mimo oddalenia, Janas utrzymywał kontakt z rodzinnym domem, odwiedzając Czajków nawet z Wołkowyska, gdzie w sierpniu 1939 roku mieszkał przy ul. 3 Maja 3. Wojna jednak radykalnie odmieniła jego los.

Internowany został na Litwie 21 września 1939 roku, a po agresji Związku Sowieckiego na ten kraj trafił do sowieckiej niewoli. W lipcu 1940 roku, już po zbrodni katyńskiej, został przetransportowany do obozu w Kozielsku w obwodzie kałuskim. Jego nazwisko widnieje w imiennych wykazach więźniów tego obozu.
Następnie został przeniesiony na północ Rosji – istnieje dokumentacja potwierdzająca jego przekazanie do obozu NKWD dla polskich jeńców w Ponoju (obwód murmański), gdzie przebywał od 16 maja do 27 lipca 1941 roku.
Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, 24 sierpnia 1941 roku, Antoni Janas został przewieziony do obozu w Suzdalu, gdzie przebywał do 14 listopada 1941 roku. Warunki bytowe w obozie były bardzo ciężkie, o czym świadczą wspomnienia współwięźniów – żołnierzy i funkcjonariuszy Policji Państwowej.

Po podpisaniu Układu Sikorski–Majski 30 lipca 1941 roku Prezydium Rady Najwyższej ZSRR ogłosiło tzw. „amnestię”, na mocy której Antoni Janas odzyskał wolność. We wrześniu 1941 roku znalazł się w Buzułuku, gdzie rozpoczęto formowanie Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR. 15 października 1941 roku został wcielony do Ośrodka Zapasowego 5 Dywizji Piechoty i przydzielony do Szwadronu Zapasowego Kawalerii. W Dżalalabadzie (południowo-zachodni Kirgistan) ukończył dwa kursy dokształcające dla podoficerów i instruktorów samochodowych. 3 lutego 1942 roku zdał egzamin na kierowcę motocykla.
Wobec niemieckiej ofensywy na Kaukaz i bitwy o Stalingrad, wojska polskie zostały ewakuowane do Iranu. Janas trafił przez Morze Kaspijskie do portu Pahlevi. Drugi kurs kierowców samochodowych ukończył w Kirkuku w północnym Iraku. 13 lutego 1942 roku awansowany został na plutonowego. W maju 1942 przeniesiono go do 5 Dywizjonu Rozpoznawczego i przydzielono do 2 Szwadronu. Pełnił funkcję instruktora przy oddziale zaopatrzenia i transportu 5 Kresowej Dywizji Piechoty.
15 sierpnia 1942 roku Antoni Janas przeszedł wraz z oddziałami polskimi pod dowództwo brytyjskie na Bliskim Wschodzie. W latach 1942–1944 służył jako kierowca w stopniu plutonowego w 5 Pułku Artylerii Przeciwpancernej 5 Kresowej Dywizji Piechoty 2 Korpusu. 19 marca 1943 roku w rejonie Khanagin (ok. 140 km od Bagdadu) przeszedł komisję lekarską, która przyznała mu kategorię zdrowia „A”. 20 listopada 1943 roku otrzymał pozwolenie na prowadzenie wojskowych pojazdów osobowych i ciężarowych.
W okresie od 15 lutego 1944 do 2 lutego 1945 walczył na froncie włoskim, w szeregach oddziałów rozpoznawczych 5 Pułku Artylerii Przeciwpancernej 2 Korpusu. Brał udział w bitwie o Monte Cassino.
Od 21 czerwca 1946 roku pełnił funkcję podoficera pocztowego w stopniu ogniomistrza w 5 Pułku Artylerii Przeciwpancernej we Włoszech (żołd wypłacano mu według stopnia plutonowego). 21 października 1946 roku został odkomenderowany z Włoch do obozu przejściowego Transit Hensley, a następnie, już na terenie Wielkiej Brytanii, 7 lutego 1947 roku został przyjęty do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia (PKPR) z ramienia 5 Kresowego Pułku Artylerii Przeciwpancernej.

Zgodnie z obowiązującymi przepisami, z chwilą wstąpienia do PKPR został skreślony z ewidencji pułku, przebywając wówczas w Obozie Rodzin Stockbridge-Hansl. 31 marca 1947 roku Komendant Polskiego Obozu Rodzin „Polish Families Hostel” w Stowell Park (hrabstwo Gloucestershire), mjr Sabatowski, przyznał mu płatny stopień plutonowego.
Antoni Janas pozostawał w Wielkiej Brytanii na emigracji wojskowej. W dokumentacji odnotowano jego nagrodzenie brytyjskimi odznaczeniami wojskowymi 15 i 30 sierpnia 1950 roku. W wielu miejscach archiwalnych dokumentów pojawia się adnotacja o jego statusie jako żołnierza „zawodowego”, prawdopodobnie w kontekście przysługujących mu uprawnień finansowych.
W 1947 roku posiadał osobiste brytyjskie dokumenty wojskowe oraz deklarował znajomość języka rosyjskiego i włoskiego w mowie i piśmie. Według stanu na 28 stycznia 1947 roku posiadał oszczędności poniżej 200 funtów. Nie należał do Stowarzyszenia Polskich Kombatantów.
Jako adres prywatny podawał: C/O C.A.D. Bramley, nr Basingstoke, Hants. Jego numer poczty polowej brzmiał: 5 P. Art. P. Panc., Cirencester, Dangligword (skorygowany później na Daglingworth). Deklarował narodowość polską oraz wyznanie rzymskokatolickie.
Po zakończeniu II wojny światowej pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii, obawiając się represji ze strony władz komunistycznych w Polsce z racji swojej przedwojennej służby w policji. Decyzję o pozostaniu na obczyźnie podzielało wielu jego kolegów z oddziału – obok względów politycznych ważną rolę odegrały również kwestie ekonomiczne.
Od 1947 roku mieszkał w Anglii, utrzymując przez wiele lat jedynie korespondencyjny kontakt z rodziną w kraju. Pracował jako dostawca żywności do szpitala, a następnie jako pracownik sanatorium. Umożliwiało mu to utrzymanie siebie oraz drugiej żony, również polskiej emigrantki, pochodzącej z Lubelszczyzny.
Szczególnym wydarzeniem w jego życiu było spotkanie w 1956 roku z synem Jerzym, z którym stracił kontakt jeszcze przed wojną. Antoni był wcześniej wdowcem, a po wojnie przez wiele lat bezskutecznie poszukiwał syna za pośrednictwem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. W sporządzonym 28 stycznia 1947 roku „Questionnaire for Polish Records” jako osobę do zawiadomienia w razie wypadku wskazał Jerzego Janasa, zamieszkałego wówczas w Brześciu nad Bugiem (ul. 9 Lutego 71).
Syn Jerzy Adam Janas, zawodowy podoficer Wojska Polskiego, zrezygnował z dalszej kariery wojskowej, aby odwiedzić ojca w Anglii. Niestety, wieloletnia rozłąka, różnice pokoleniowe i kulturowe oraz trudne doświadczenia wojenne sprawiły, że relacje między ojcem a synem szybko uległy pogorszeniu. Po krótkim czasie Jerzy powrócił do Polski i całkowicie zerwał kontakt zarówno z ojcem, jak i resztą rodziny.
Antoni Janas, mimo trudności losowych, starał się odnaleźć w nowej rzeczywistości emigracyjnej. W listach do rodziny w Czajkowie chwalił się codziennymi osiągnięciami i drobnymi radościami życia – na jednym ze zdjęć z 1957 roku pozuje przy zakupionym przez siebie trójkołowym samochodzie. Antoni Janas zmarł 22 listopada 1984 roku w szpitalu w Stevenage, w hrabstwie Hertfordshire w Anglii. O jego śmierci nie została wówczas poinformowana rodzina w Polsce, co pogłębiło i tak już wieloletnią rozłąkę. Dopiero w lipcu 2009 roku, dzięki pomocy brytyjskiego Czerwonego Krzyża, udało się ustalić dokładną datę jego zgonu.

polskie: Medal Wojska (nadane po raz pierwszy 16 kwietnia 1946 r., nr 11544), Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino (odznaczony 22 lutego 1945 r., nr 22240); brytyjskie: The 1939-45 Star (przyznane 28 grudnia 1945 r.), Italy Star, The War Medal 1939-1945 (przyznane 18 lutego 1946 r.)

Zdjęcia z archiwum rodzinnego Jerzego Krzywaźni.
Skany – Zeszyt Ewidencyjny Antoniego Janasa (odznaczenia) oraz Kolekcja Akt z Archiwów Rosyjskich – losy ustalone, Arkusz Komitetu Przeglądu

biogram autorstwa Jerzego Krzywaźni
1. Arkusz Komitetu Przeglądu i Zeszyt Ewidencyjny Antoniego Janasa (w) Ministry of Defence Army Records Centre – Polish Section w Wielkiej Brytanii
2. Kwestionariusz osobisty żołnierza Polskich Sił Zbrojnych
3. Dokumentacja Antoniego Janasa Kolekcji Akt z Archiwów Rosyjskich (w) Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie.
4. krzyz.montecassino.eu