Czego szukasz, przyjacielu?

Kiedy rozpoczęła się I wojna światowa Władysław Nowak został wcielony do armii carskiej. W roku 1917 dezerteruje i wstępuje do I Korpusu Polskiego w Rosji pod dowództwem generała Józefa Dowbór-Muśnickiego. Służył w 3 Pułku Ułanów, 5 szwadron pod dowództwem rotmistrza Władysława Dąbrowskiego. W tym czasie został dwukrotnie ranny. Po rozbrojeniu “Dowborczyków” Władysław Nowak powrócił w rodzinne strony, gdzie wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej Okręg warszawski. Wraz z innymi peowiakami rozbrajał Niemców w Grójcu i Warce. W listopadzie 1918 roku został powołany do organizowanego ponownie 3 Pułku Ułanów. Od stycznia 1919 po skierowaniu na front do Małopolski Wschodniej walczył z wojskami ukraińskimi. Na froncie kolejny raz ranny w walce. Po krótkiej rekonwalescencji brał udział w wojnie polsko – bolszewickiej 1920 r. Za czyny bojowe na Białorusi Władysław Nowak został odznaczony najwyższym polskim odznaczeniem wojennym Virtuti Militari V klasy. Jego czyn tak opisano w zachowanym w archiwach Wojskowego Biura Historycznego w Warszawie wniosku:
“Kpr. Nowak w bitwie pod Słobodą Jakimowską 17. III.1920 r. pierwszy na czele swojej sekcji rzucił się z prawego skrzydła na bolszewicki karabin maszynowy i takowy zdobył”. Na własną prośbę odszedł z wojska 15.03.1922. Oprócz VM kapral Władysław Nowak otrzymał również czterokrotnie Krzyż Walecznych. Warto podkreślić, że wniosek do odznaczenia Krzyżem Wojennym Virtuti Militari wystawiano wielokrotnie:
“W szarży konnej 3 – go szwadronu na artylerię bolszewicką pod wsią Norica ( w której to szarży wzięte było 8 armat ) kpr. Nowak Władysław pierwszy dopadł pomimo silnego ostrzału z karab. maszynow. do armat, pociągając za sobą pluton”.
Władysław Nowak jako osadnik wojskowy za swoje zasługi wojenne otrzymał 17-hektarowe gospodarstwo we wsi Świła (gm. Plisa, pow. Dzisna, woj. wileńskie).

We wrześniu 1939 r. powołany służył w Batalionie Korpusu Ochrony Pogranicza “Podświle”. pełniącym służbę na terenie jego miejsca zamieszkania. Kiedy nadchodzi wrzesień 1939 były ułan zostaje powołany do kompanii KOP “Podświle”. Po zakończeniu działań wojennych Władysław Nowak został aresztowany przez NKWD i po kilku dniach 8.10.1939 r. zwolniony. Deportowany 10.02.1940 r. przez Sowietów wraz z żoną i czworgiem dzieci w pierwszej masowej deportacji obywateli polskich w głąb ZSRR. Od 24.02.1940 r. przebywał na zesłaniu w posiołku Kriesty (rej. wierchnietojemski, obw. archangielski). Po ogłoszeniu w 1941 r. tzw. amnestii na mocy Układu Sikorski – Majski Władysław Nowak został zwolniony i wyjechał z zesłania 4.09.1941 r.

Z zesłania dotarł do tworzących się Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR pod dowództwem gen. Andersa i wstąpił do nich na ochotnika. Po pozytywnej weryfikacji został awansowany do stopnia wachmistrza. W 1942 r. został wraz z oddziałami polskimi ewakuowany w ZSRR na Bliski Wschód. Żołnierz 2 Korpusu. Jako inwalida został wycofany ze służby linowej i jako szef kompanii szpitalnej 161 Szpitala Wojennego brał udział w bitwie o Monte Cassino. Swój szlak zakończył w Ankonie, skąd został ewakuowany do Wielkiej Brytanii.

Władysław Nowak powrócił do Polski w roku 1947 i zamieszkał wraz z rodziną w Żaganiu (woj. lubuskie), gdzie zmarł 27.10.1979 roku. Spoczywa na tamtejszym cmentarzu komunalnym.

Krzyż Virtuti Militari V klasy, czterokrotnie Krzyż Walecznych, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino (nr 41903), Krzyż Niepodległości, Śląski Krzyż Powstańczy

Wraz z Władysławem deportowani zostali przez Sowietów 10.02.1940 r. w głąb ZSRR także:
żona Maria (rocznik 1895) – córka Romualda
czworo ich dzieci: córki – Anna (rocznik 1929) i Irena (rocznik 1928) oraz synowie – Czesław (rocznik 1930) oraz Jan (rocznik 1926)
Żona z dziećmi przetrwała zesłanie i wraz z Władysławem opuściła obw. archangielski na początku września 1941 r. Powróciła po II wojnie światowej w ramach repatriacji do Polski. Maria Nowak zmarła 11.06.1970 r. i została pochowana na Cmentarzu Komunalnym w Żaganiu – sektor I_G, rząd 26, grób 4.

Władysław Nowak – zdjęcie powojenne; źródło: zbiory Jacka Ogorzałka

Jacek Ogorzałek “Biogram Władysława Nowaka”; archiwum Jacka Ogorzałka; “Spis osadników wojskowych II RP”; Indeks Represjonowanych IPN; krzyz.montecassino.eu; archiwum Wojskowego Biura Historycznego; https://zagan-ecmentarz.1t1.pl/