Czego szukasz, przyjacielu?

Maria Trojanowska dzieciństwo spędziła w Kijowie, „który pozostawił w jej pamięci niezatarte obrazy koszmarów bezprawia i ludobójstwa z tamtych lat”. W czasie rewolucji 1917 r. rodzina przeniosła się do Warszawy. Do 1939 roku Maria pracowała w Zakładach Ubezpieczeń Społecznych. Działała również społecznie: była członkinią Towarzystwa Gimnastycznego Sokół oraz Komendantką powiatową Przysposobienia Wojskowego Kobiet na powiat Grójec.

Po wybuchu II wojny światowej od września 1939 roku do 3 sierpnia 1940 roku działała w szeregach Związku Walki Zbrojnej – w Oddziale V Sztabu Komendy Głównej ZWZ. Jako kurierka, pod pseudonimem “Rysia”, organizowała przejścia przez granice i pilotowała emisariuszy. W 6/7.03.1940 r. została aresztowana przez NKWD podczas przeprowadzania na stronę sowiecką gen. Michała-Karaszewicza-Tokarzewskiego (planującego tworzyć tam struktury ZWZ) przez granicę sowiecko-niemiecką w rejonie Lwowa, Wraz z Marią Trojanowską został aresztowany Generał posiadający dokumenty na przybrane nazwisko – lekarz Tadeusz Mirowy oraz 2 kurierki ZWZ – Antonina Płońska (ps. “Pela”) oraz Ewelina Karaś (ps. “Wela”). Zostali osadzeni w więzieniu w Przemyślu, a następnie przewiezieni (z wyjątkiem zwolnionej E. Karaś) pociągiem do Dniepropietrowska (dawniej Jekatierinosław) i ciężarówkami odwieziono do więzienia. Śledztwo trwało do trzech tygodni. Spędziła pół roku w dniepropietrowskim więzieniu. Za nielegalne przejście granicy Maria Trojanowska została skazana na 5 lat kary w Obozie Pracy Poprawczej. Pociągiem dowieziono ją do Charkowa i umieszczono w więzieniu przesyłkowym przed dalszym transportem do łagrów. Później do rozdzielczego łagru koło posiołka Jawas (Mordowskaja ASSR), a następnie do Tiemnikowskich Łagrów dla odbycia kary. W 1941 r. po tzw. “amnestii” została zwolniona z łagru, skąd dostała się pociągiem do Astrachania i Saratowa.

16 września 1941r. Maria Trojanowska wstąpiła do Armii Polskiej w Tatiszczewie do 5 Dywizji Piechoty, gdzie została mianowana komendantką 5 Kompanii PSK. Z generałem Michałem Karaszewicz-Tokarzewskim spotkała się w Szachriziabs, miejscu postoju 6 Dywizji Piechoty, którą on dowodził. Była tam przez 2 tygodnie gościem Generała oraz spotkała się z Tolą Płońską, która w tej dywizji była Komendantką Kompanii PSK ( później dowódca 318 Kompanii Kantyn Polowych PWSK). M. Trojanowska i A. Płońska zostały rozkazem gen. S. Roweckiego z 22.01.1941 r. odznaczone Krzyżami Walecznych po raz pierwszy. W Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR pod dowództwem gen. W. Andersa pełniła następujące funkcje:
• Kompania Służby Wojskowej przy 5 Dywizji Piechoty – 8 X 1941 – komendantka – młodsza aspirantka Maria Trojanowska
• 22.10.1941 r. – Referat PSK – kierowniczka – referent Maria Trojanowska
• 29.11.1941 r. – odkomenderowana na 6–miesięczny Kurs Podchorążych Piechoty w Tatiszczewie ( przeniesiony później do Dżalalabad, Kirgiska SRR ), który ukończyła 31.05.1942 r. w stopniu kaprala podchorążego
• Odprawa komendantek w dniu 05.02.1942 r. – Maria Trojanowska PSK 5 Dywizji Piechoty – miejsce stacjonowania: Dżalalabad, stan kompanii – 136 ochotniczek
• 25.06.1942 r. – odeszła na własną prośbę z funkcji komendantki PSK 5Dywizji Piechoty i została przydzielona do Centrum Wyszkolenia Armii na kurs komendantek
• ewakuowana wraz z oddziałami polskimi z ZSRR na Bliski Wschód do Iranu
• Od 09.09.1942 r. wydelegowana do Obozu Ewakuacyjnego nr 1 w Pahlavi. Inspektorka B. Wysłouchowa pod swą nieobecność powierzyła Marii Trojanowskiej regulowanie spraw ochotniczek przybywających z ZSRR oraz uczestnictwo w komisjach poborowych dla kobiet, które miały rozpocząć urzędowanie w obozach cywilnych ( zastępczyni inspektorki PSK w Pahlevi, na okres ewakuacji Armii Polskiej z ZSRR na Środkowy Wschód).
• Komendantka Kursów Transportowych – Trojanowska Maria – inspektorka – etat Kursów Transportowych PSK
• Bezpośredni przełożony wszystkich komendantek i ochotniczek kompanii transportowych PSK – referentka PSK w Szefostwie Służby Zaopatrzenia I Transportu – Maria Trojanowska – nadzór nad organizacją wyszkolenia oraz wychowania żołnierskiego i obywatelskiego komendantek i ochotniczek
• 13.03.1943 roku ukończyła kurs Pojazdów Wojskowych w Gederze (Palestyna), a 13.01.1944 roku – kurs Oficerów Zaopatrzenia i Transportu w Ośrodku Wyszkolenia Armii w Gederze.
Uczestniczka kampanii włoskiej 2 Korpusu, w tym bitwy o Monte Cassino.
• W sierpniu 1944 r. – dowódca 316 Kompanii Transportowej PSK – inspektorka M. Trojanowska ( kompania żeńska)
• W maju 1946 r. – przeniesiona jako oficer łącznikowy na teren Anglii
• 07.03.1947 r. zakończyła służbę w PSZ w stopniu majora PSK
• 07.03.1949 roku zakończyła służbę w Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia.

Po demobilizacji ppłk Maria Trojanowska zdecydowała się pozostać na emigracji i wyjechała z Wielkiej Brytanii do USA. Na tym terenie nie przestała działać i pracować dla sprawy polskiej. Działała na polu szerzenia i zachowania dla przyszłych pokoleń wkładu pracy i poświęceń kobiety – żołnierza w czasie II wojny światowej. Maria Trojanowska pragnąc pozostać anonimowa ufundowała pomnik Krzyż Skradzionego Dzieciństwa Polskich Dzieci – ofiar II wojny światowej w Amerykańskiej Częstochowie w Doylestown, Pensylwania. W lipcu 1989 roku odbyła się w Polskiej Częstochowie w Ameryce, wzruszająca ceremonia odsłonięcia i poświęcenia Pomnika – Krzyża. Pomnik, wykonany został z szarego granitu przez kamieniarzy w Strzegomiu na Dolnym Śląsku w Polsce. Pomnik – Krzyż ma wysokości 3 metrów, w kształcie czworoboku z wyciśniętym głęboko krzyżem na każdej stronie; Na frontowej płycie jest napis “Modlitwą i chwilą skupienia uczcij pamięć niezliczonej ilości dzieci polskich, które zginęły w II-ej Wojnie Światowej 1939 – 1945”. Podczas uroczystości śpiewano piosenki wojskowe, recytowano wiersze i prozę z okresu okupacji. Recytowano – między innymi – wiersz “Kołysankę”, ułożony przez fundatorkę Pomnika i urywek z książki Lucjana Królikowskiego “Skradzione dzieciństwo”. W ceremonii poświęcenia Pomnika wzięła udział fundatorka Maria Trojanowska. Z inicjatywy Marii Trojanowskiej i materialnego poparcia powstał w Los Angeles Dom Seniorów “Szarotka”, gdzie do czasu choroby zamieszkała. Inspektorka ppłk Maria Trojanowska zmarła 31 grudnia 1991 r. w Los Angeles. Jej prochy spoczywają na Polskim Cmentarzu Weteranów w Doylestown (Amerykańskiej Częstochowie), Pensylwania.

polskie: Krzyż Walecznych (dwukrotnie), Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami, Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino (nr 48401), Odznaka 2 Korpusu, Krzyż AK, Odznaka Honorowa Stowarzyszenia Polskich Kombatantów, Złoty Medal Skarbu Narodowego; brytyjskie: Italy Star; jugosłowiańskie: Jugosłowiańska Odznaka za uratowanie ppłk. Sztabu Generalnego Armii Jugosłowiańskiej, Zivorad D. Andrica przed rozstrzelaniem go przez komunistycznych partyzantów włoskich (Ppłk Zivorad D. Andric współpracował z gen. Draza Michajlowiczem)

1. Inspektorka PSK 2 Korpusu – Maria Trojanowska
2. 3. “Wspomnienia z Podchorążówki” Marii Trojanowskiej, które ukazały się w piśmie PWSK “Ochotniczka” nr 2/1943
4. Uroczystość zakończenia kursu kierowców w Gederze – 14 marzec 1943 r. Inspektorka M. Trojanowska , za nią komendantka M. J. Tokarzewska
5. Od lewej mjr M. Trojanowska, płk B. Wysłouchowa (Komendantka PWSK 2 Korpusu), Harold McMillan (pełnomocnik rządu brytyjskiego), Lady Kathleen Rollo (oficer łącznikowy BLU) , gen. W Anders, gen W. D. Morgan. Za mjr Trojanowską trzecia z lewej w tle Bronisława Stachowicz – dowódca plutonu 316 Kompanii Transportowej
6. Zdjęcie grupowe ochotniczek 316 Kompanii Transportowej PWSK z dowódcami 2 – w środku gen. W. Anders, z jego lewej strony brytyjski gen. W. Morgan, z prawej Harold McMilan (reprezentant rządu brytyjskiego ), obok niego z prawej płk B. Wysłouchowa i gen. Szyszko Bohusz, wysoko u góry z lewej mjr Maria Trojanowska
źródło: zbiory Jacka Górskiego
7. Nagrobek Marii Trojanowskiej, Polski Cmentarz Weteranów w Doylestown (Amerykańska Częstochowa), Pensylwania, kwatera Zasłużonych Polaków
8, 9. Krzyż Skradzionego Dzieciństwa Polskich Dzieci – ofiar II wojny światowej w Amerykańskiej Częstochowie w Doylestown – fundatorka Maria Trojanowska
autorka zdjęć: Alina Jabłońska

biogram autorstwa Jacka Górskiego; Indeks Represjonowanych IPN; Bronisława Sanejko-Kwaśnicka “Zapomniane dziewczęta”, 1995; polishexilesofww2.org; krzyz.montecassino.eu